Lęk separacyjny, czyli SAD (separation anxiety disorder) to rodzaj zaburzeń lękowych, występujący bardzo często u dzieci w wieku przedszkolnym (wówczas jest naturalnym etapem w rozwoju), lecz bywa również diagnozowany u dzieci starszych i u osób dorosłych (w takim przypadku mówi się o lęku nieadekwatnym czy chorobowym).
SAD charakteryzuje się występowaniem nadmiarowego lęku w sytuacji rozłąki z bliską osobą. Tym stanom zazwyczaj towarzyszą bardzo różne, fizyczne dolegliwości takie jak bóle brzucha, głowy czy nawet wymioty. Zaburzenie owo zostało ujęte w klasyfikacji zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, a także w ICD-10 (F93.0). Warto podkreślić, że lęk separacyjny u dorosłych może znacząco utrudniać codzienne funkcjonowanie, relacje i poczucie bezpieczeństwa.
Wiek, w którym występuje lęk separacyjny oraz jego przyczyny
Lęk separacyjny charakterystyczny w szczególności dla niemowląt jako naturalny lęk przed rozstaniem. Dzieci pomiędzy 6 a 8 miesiącem życia bardzo silnie przywiązują się do swojego opiekuna. Już między 4 a 7 miesiącem życia niemowlęta zaczynają postrzegać przedmioty i osoby w sposób rzeczywisty. Wówczas zaczynają rozumieć, że nawet jeśli w danym momencie nie widzą mamy, ona istnieje, lecz jest poza polem widzenia. Niemożność zrozumienia pojęcia czasu i wyczekiwanie na powrót rodzica/opiekuna mogą wywoływać w dziecku lęk separacyjny, który jest najsilniej dostrzegalny w 9 miesiącu życia. Objawy te intensyfikują się, gdy maluch jest głodny, śpiący lub nie najlepiej się czuje. Dziecko chce być blisko opiekunów, najchętniej na rękach. Towarzyszące obce osoby mogą wywoływać w nim strach i płacz. Po pewnym czasie silna więź z opiekunem zaczyna stopniowo słabnąć. Lęk separacyjny ma miejsce, gdy podobne zachowania wciąż jeszcze utrzymują się u kilkulatka, gdy nie chce ono przebywać poza domem bez matki i ciągle się o nią martwi.
Niestety zdarza się tak, iż zaburzenie to przybiera patologiczną postać. Szacunkowo dzieje się tak u nawet 3-4% dzieci w wieku szkolnym, 10% młodzieży oraz 6,6% osób dorosłych. Lęk separacyjny u dorosłych często bywa skutkiem długofalowym przypadłości z dzieciństwa, ale zazwyczaj pierwsze jego objawy pojawiają się dopiero po 18 roku życia. Jak się okazuje zaburzenie to częściej dotyka kobiety. U osób dorosłych obiektem przywiązania może być współmałżonek, partner, dzieci lub rodzice. Warto nadmienić, że lęk separacyjny bardzo rzadko diagnozuje się u osób powyżej 60 roku życia.
Odpowiedź na pytanie jak powstaje lęk separacyjny nie jest jednoznaczna. Jak w przypadku wielu trudności, tak i tutaj wyróżnić można podłoże środowiskowe i genetyczne, a także dużą rolę odgrywają czynniki osobowościowe. Podatność na występowanie tego typu zaburzeń może być dziedziczona, zwłaszcza w przypadku kobiet. Warto jednak podkreślić, że nie dziedziczy się samego lęku separacyjnego, co raczej pewną tendencję do występowania zaburzeń lękowych. Jeśli więc matka pacjenta chorowała na depresję, to ryzyko wystąpienia u niego lęku separacyjnego, a także innych zaburzeń lękowych, jest podwyższone. Także lęk separacyjny, w szczególności taki, którego pierwsze objawy występują w dorosłości może mieć związek z doświadczeniem ogromnego stresu, którego skutkiem jest zespól stresu pourazowego (PTSD).
Warto też zauważyć, że style przywiązania tworzone we wczesnym dzieciństwie mogą przyczyniać się do występowania zaburzeń lękowych. Są to zwłaszcza style: lękowo-ambiwalentny, dla którego charakterystyczny jest brak równowagi emocjonalnej u matki oraz styl unikowy, który skutkuje poczuciem odrzucenia ze strony obiektu przywiązania w przeżywaniu dziecka.
Lęk separacyjny u dorosłych – objawy
Przez wiele lat kwestia lęku separacyjnego u dorosłych była niedostrzegana. Objawy tego zaburzenia błędnie przypisywano agorafobii czy też zaburzeniom osobowości bądź także interpretowano jako lęk napadowy.
Lęk separacyjny u dorosłych można zdiagnozować kierując się w klasyfikacją DSM. Objawia się on głównie jako zachowania protestacyjne. Pacjent wyraża sprzeciw w kontekście oddzielenia od obiektu, do którego jest przywiązany. Sugerując się kryteriami DSM-V, możemy wyróżnić następujące objawy lęku separacyjnego:
- nadmiarowe poczucie lęku czy niepokoju w wyniku rozstania z bliską osobą, niekoniecznie długoterminowego, a przykładowo wynikającego ze zwykłego wyjścia do pracy czy do sklepu
- zamartwianie się o osobę, do której Pacjent jest przywiązany oraz wyobrażanie sobie katastroficznych scenariuszy z jej udziałem
- obawa przed wydarzeniami oddzielającymi Pacjenta od osoby, np. bezpodstawny lęk przed porwaniem, chorobą, zdarzeniami nieprzewidywalnymi
- niechęć do wychodzenia z domu, jeśli miałoby się to wiązać z pozostawieniem tam bliskiej osoby
- strach przed samotnością i rozłąką od bliskiej osoby
- wymyślanie rzekomych powodów, z powodu których bliska osoba miałaby pozostać w domu
- trudności z zasypianiem w samotności
- ataki paniki
- u wielu osób dorosłych z diagnozą leku separacyjnego stwierdza się również występowanie dolegliwości psychosomatycznych takich jak:
– bóle i zawroty głowy
– nudłości, wymioty i bóle brzucha
– bóle w klatce piersiowej i kołatanie serca
Lęk separacyjny i jego leczenie
Bardzo trudno jest samodzielnie mierzyć się z zaburzeniami lękowymi wobec czego zatem warto udać się po pomoc do specjalisty. Psycholog czy psychiatra diagnozuje lęk separacyjny na podstawie szczegółowego wywiadu. Jednak warto mieć na względzie to, iż zgodnie z kryteriami ICD-10 symptomy powinny się utrzymywać co najmniej przez 6 miesięcy.
Podstawową metodą leczenia zaburzeń lękowych, do których wlicza się lęk separacyjny jest psychoterapia. Najczęściej psychiatra, psycholog bądź psychoterapeuta zaleca terapię poznawczo-behawioralną, którą uznaje się za najbardziej skuteczną w opanowywaniu zaburzeń lękowych. Działanie jej oparte jest na założeniu, iż stany lękowe to efekt niepoprawnej interpretacji bodźców i sytuacji. W trakcie sesji terapeutycznych pacjent demontuje budzące w nim lęk sytuacje „na czynniki pierwsze” i kolejno przy pomocy terapeuty dokonuje prób modyfikacji oraz prawidłowej interpretacji.
W leczeniu lęku separacyjnego u osób z silnymi objawami, ze współwystępującymi innymi symptomami, stosuje się również leki przeciwdepresyjne, zwane potocznie antydepresantami. Pomocne także mogą być leki uspokajające stosowane celem złagodzenia doraźnych stanów lękowych. Warto jednak zaznaczyć, że o ile nie są to preparaty ziołowe, mogą mieć działanie uzależniające. Nie zaleca się zatem zażywania tych leków przez dłuższy czas bez uprzedniej konsultacji z lekarzem.
Źródła:
- Bowlby, Separacja. Lęk i złość, PWN, 2024.
- Dąbkowska, Lęk separacyjny a historia życia, „Psychiatria i Psychologia Kliniczna” 2006.
