Otępieniem nazywamy taki stan, w którym nieprawidłowe działanie mózgu przejawia się zaburzeniem procesów poznawczych i zachowania w takim stopniu, że powoduje to trudności z radzeniem sobie z aktywnościami życia codziennego oraz pracą. Najczęstszą przyczyną otępienia jest choroba Alzheimera, może ono być także objawem różnych innych chorób, np. przebytego udaru mózgu, choroby Parkinsona, czy choroby Huntingtona.
Zaburzenia procesów poznawczych
Mogą polegać na osłabieniu pamięci prowadzącym do zapominania o spotkaniach, gubieniu się w znajomych miejscach, gubieniu przedmiotów, trudności z przypominaniem sobie twarzy osób bliskich. Innym przykładem nieprawidłowego działania mózgu w otępieniu są zaburzenia zdolności wykonawczych, które powodują, że osoba chora może mieć trudności z prowadzeniem finansów, podejmowaniem decyzji lub planowaniem złożonych działań czy obsługą urządzeń. Nierzadko pojawiają się trudności lub niepewność w używaniu słów, błędy w mowie, ortografii i piśmie oraz zubożenie mowy. Oprócz wymienionych zaburzeń poznawczych w otępieniu mogą występować zaburzenia osobowości i zachowania, takie jak zmienność nastroju, utrata inicjatywy i motywacji do działania, czy zachowania nieakceptowane społecznie. Osoba cierpiąca na otępienie porzuca dawne zainteresowania, wycofuje się z dotychczasowych aktywności społecznych. Wszystkie wymienione objawy mogą występować w różnej konfiguracji, składając się na złożony i niejednorodny obraz choroby (przeczytaj: Praktyczne porady dla opiekunów osób z otępieniem w przebiegu choroby Alzheimera).
Przyczyny otępienia
Przyczyną chorób prowadzących do otępienia jest postępujący proces zwyrodnieniowy mózgu np. w chorobie Alzheimera lub uszkodzenie mózgu związane z niedokrwieniem. Mózg każdego człowieka jest na swój sposób wrażliwy na działanie owych procesów patologicznych. Indywidualną oporność mózgu na uszkodzenie określa się mianem rezerwy mózgowej. Dzięki owej rezerwie mózg jest w stanie skompensować pogorszenie funkcjonowania mózgu powstające na skutek postępującej choroby. Rezerwa mózgowa wciąż pozostaje fenomenem, który nie jest dobrze poznany. Wiadomo, że wyższe wykształcenie oraz wyższy status społeczno-ekonomiczny powodują stosunkowo późne pojawienie się pierwszych objawów choroby pomimo dużego stopnia uszkodzenia mózgu.
Znaczenie wysiłku umysłowego
Wiedza na temat rezerwy poznawczej została wykorzystana do stworzenia rehabilitacyjnych strategii terapeutycznych, polegających na wykonywaniu wysiłku umysłowego. Przez wysiłek umysłowy należy rozumieć nie tylko edukację szkolną oraz ćwiczenia z terapeutą. Składa się na niego wszelka aktywność wymagająca intelektualnego zaangażowania np. gra na instrumencie muzycznym, robótki ręczne, składanie modeli, odwiedzanie nowych miejsc, przechadzanie się nieznanymi dotąd ścieżkami, gra w szachy i gry strategiczne czy wreszcie rozwiązywanie krzyżówek lub sudoku. Każda forma rozrywki wymagająca myślenia, używania lewej ręki zamiast prawej u osób praworęcznych lub wykonywanie działań matematycznych w pamięci zamiast na kalkulatorze – może być potraktowana jako wysiłek umysłowy, a tym samym, ma korzystny wpływ na rozwój procesów poznawczych i zachowanie ich w dobrej kondycji jak najdłużej.
Opracowali Anna Maria Łopatkiewicz, lek. med. Krzysztof Banaszkiewicz
