Centrum Dobrej Terapii

Specjalistyczny ośrodek pomocy psychologicznej, psychoterapeutycznej i psychiatrycznej.

Zaburzenia hematologiczne związane z leczeniem psychofarmakologicznym

W skład krwi wchodzą kluczowe dla prawidłowego funkcjonowania organizmu komórki oraz substancje – których parametry odczytujemy w jednym z najczęściej wykonywanych badań z jakim jest analiza krwi obwodowej (morfologia krwi obwodowej), czyli jakościowa i ilościowa ocena komórek krwi. Do wspomnianych powyżej elementów morfotycznych krwi należą:

• erytrocyty (krwinki czerwone) – uczestniczące w procesie przenoszenia tlenu do tkanek całego organizmu oraz usuwania nadmiaru dwutlenku węgla,
• leukocyty (krwinki białe) – są główną składową układu odpornościowego i uczestniczą w walce z infekcjami wirusowymi, bakteryjnymi, grzybiczymi, pasożytniczymi oraz w reakcjach alergicznych i nadwrażliwości. Leukocyty można podzielić na szereg podgrup, z których każda ma nieco inne zadania. Wyróżniamy tutaj neutrofile, eozynofile i bazofile, które nazywamy kolektywnie granulocytami oraz limfocyty i monocyty.

• trombocyty (płytki krwi) – fragmenty komórek, uczestniczące w procesach krzepnięcia krwi, co ma miejsce chociażby w procesie zatrzymania krwawienia.

Ważną funkcją krwi (regulowaną też przez inne narządy – np. wątroba, śledziona) jest jej udział w procesach krzepnięcia.

Wiele leków przepisywanych przez lekarzy wpływa na parametry krwi. Do tych farmaceutyków należą również leki stosowane w psychiatrii. Większość zmian w zakresie parametrów krwi a obserwowanych podczas farmakoterapii jest z reguły niegroźna. Trzeba jednak wspomnieć o kilku przypadkach wartych zapamiętania oraz tych gdzie konieczna jest systematyczna kontrola parametrów krwi, w celu wykrycia i zapobiegania groźnym powikłaniom.

Najczęstszymi powikłaniami hematologicznymi farmakoterapii są: anemia (niedokrwistość – upośledzenie działania i zmniejszenie liczby erytrocytów); leukopenie (zmniejszenie ilości leukocytów) – w tym agranulocytoza; eozynofilia (zwiększenie liczby eozynofilów) oraz trombocytopenia (małopłytkowość).

Wśród leków, których równoczesne stosowanie z lekami psychiatrycznymi może zwiększać ryzyko zaburzeń układu krwiotwórczego i wywołać powyższe powikłania, wymienia się: niesteroidowe leki przeciwzapalne, cytostatyki i leki immunosupresyjne, niektóre antybiotyki oraz niektóre leki przeciwpasożytnicze, leki przeciwtarczycowe, allopurinol, zydowudyna.

Wydaje się, że najwięcej uwagi należy poświęcić problemowi agranulocytozy, czyli stanu znacznego zmniejszenia liczby granulocytów, w tym głównie neutrofili. Zwiększone ryzyko wystąpienia agranulocytozy związane jest szczególnie ze stosowaniem najbardziej skutecznego leku w terapii schizofrenii, czyli klozapiny. Co prawda występowanie agranulocytozy obserwuje się rzadko, natomiast jest to stan potencjalnie zagrażający życiu z uwagi na znaczne ryzyko możliwości wystąpienia ciężkich infekcji. W trakcie leczenia klozapiną, należy pamiętać o informowaniu psychiatry o objawach infekcji, zwłaszcza opornej na leczenie, w tym też w przypadku występowania gorączki. Należy też pamiętać o kontroli morfologii krwi obwodowej podczas leczenia klozapiną – zaleca się kontrolę 1 na tydzień podczas pierwszych 18 tygodni leczenia, oraz co 4 tygodnie podczas dalszego leczenia. Innymi lekami wiążącymi się z ryzykiem wystąpienia agranulocytozy są: karbamazepina oraz niektóre inne niż klozapina leki przeciwpsychotyczne (np. chloropromazyna).

Innymi czynnikami ryzyka mogącymi przyczyniać się do wystąpienia agranulocytozy są niektóre zakażenia wirusowe, radioterapia i chemioterapii oraz leki: leki przeciwzapalne (ibuprofen, paracetamol, indometacyna, metamizol); antybiotyki (penicyliny, cefalosporyny, klindamycyna, metronidazol, doksycyklina, aminoglikozydy, ryfampicyna); leki kardiologiczne (metyldopa, prokainamid, kaptopril, pindolol, proplanolol) oraz inne leki jak allopurynol, kolchicyna, lewodopa czy leki tyreostatyczne.

W przebiegu leczenia niektórymi lekami stabilizującymi nastrój, normotymicznymi (głównie kwas walproinowy) i przeciwpsychotycznymi może dochodzić w rzadkich wypadkach do rozwoju małopłytkowości, objawiającej się wybroczynami skórnymi i błon śluzowych. W badaniu morfologii krwi widoczny jest wówczas spadek ilości płytek krwi.

Inne opisywane powyżej zespoły są rzadsze i stanowią mniejszy problem w codziennej terapii lekami stosowanymi w psychiatrii.

Podsumowując warto podkreślić, że większość stosowanych w psychiatrii leków jest bezpieczna dla układu krwiotwórczego. Trzeba jednak pamiętać o wymienionych powyżej sytuacjach, w których ważne jest monitorowanie parametrów krwi; unikanie ryzykownej politerapii; niestosowanie niektórych leków przy istniejących, ciężkich chorobach hematologicznych lub chorobach serca i naczyń krwionośnych. Należy również informować lekarza psychiatrę o wystąpieniu ewentualnych nieprawidłowości w badaniu morfologii krwi (zwłaszcza gdy nie występowały one wcześniej) podczas wdrożonej farmakoterapii oraz o wystąpieniu opornej na leczenie infekcji.

Przygotował lek. med. Cezary Strózik, na podstawie:
• Marcin Siwek , Jarosław Woroń. „Wybrane powikłania i działania niepożądane leczenia normotymicznego” (w: „Choroba afektywna dwubiegunowa – wyzwania terapeutyczne”. Ksiązka pod redakcją: Dominika Dudek, Marcin Siwek, Janusz Rybakowski, rok 2013)
• Steven Bazire. Psychotrpic Drug Directory, rok 2010.

Lek. med. Cezary Strózik

Absolwent studiów na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Jagiellońskiego, lekarz w trakcie szkolenia specjalizacyjnego z psychiatrii w Klinice Psychiatrii Dorosłych, Dzieci i… »

Inne artykuły:
Przeczytaj również: