Co to jest osobowość?

Osobowość można najprościej określić jako zestaw elementów (funkcji) naszej psychiki i zachowań, poprzez które każda osoba odróżnia się od innych.

Osobowość jest jednym z kluczowych pojęć dla psychologii. Systemy teoretyczne stworzone przez psychiatrów i psychologów od czasów Zygmunta Freuda mające za zadanie wyjaśniać funkcjonowanie ludzkiego umysłu i zachowania można określić teoriami osobowości. Dostarczają one sposobów do opisywania cech człowieka oraz zapewniają ramy dla rozumienia takich zagadnień jak: różnice indywidualne, rozwój osobowości od narodzin po dorosłość, a także jakie są przyczyny, natura i możliwości leczenia zaburzeń psychicznych.

Prawdopodobnie najstarszą znaną teorię osobowości zbudował grecki lekarz Hipokrates (400 lat p.n.e.) w oparciu o tzw. teorię humoralną. „Humorami” określał on cztery płyny znajdujące się jego zdaniem w ludzkim ciele. Hipokrates twierdził, że w zależności od ich proporcji ludzie charakteryzują się różnym usposobieniem. Wyróżnił cztery typy osobowości:

  • sangwinik (przewaga krwi – łac. sanguis) optymistyczny, energiczny,
  • flegmatyk (przewaga śluzu – gr. phlegma) powolny, „flegmatyczny”,
  • choleryk (przewaga żółci – gr. chole) wybuchowy,
  • melancholik (przewaga czarnej żółci – gr. melas chole) smutny, depresyjny.

Koncepcja Hipokratesa wywarła istotny wpływ w Europie Zachodniej w okresie  średniowiecza i renesansu. Odwołania do jego teorii można znaleźć choćby w sztukach Szekspira. Dziś zaproponowane przez niego typy osobowości nadal funkcjonują w języku potocznym.

 

W zdecydowanie bardziej współczesnych czasach (XX wiek) zasadniczy wpływ na to jak obecnie myślimy o osobowości miały trzy inne teorie: psychodynamiczna, fenomenologiczna oraz behawioralna.

Teoria psychodynamiczna (pierwotnie znana jako psychoanaliza) została zapoczątkowana przez Zygmunta Freuda. Zaproponował on opis obejmujący trzyczęściową strukturę osobowości składającą się z:

  • ID – dążącego do zaspokojenia podstawowych instynktów,
  • EGO – godzącego wymagania id z ograniczeniami społecznymi,
  • SUPEREGO – reprezentującego uwewnętrznione normy rodzicielskie i społeczne.

W odróżnieniu od koncepcji Hipokratesa, teoria psychodynamiczna zakładała istnienie ciągłego konfliktu pomiędzy elementami składowymi osobowości. To właśnie te konflikty miały zdaniem Freuda definiować osobowość. Psychoanaliza miała pomóc pacjentom rozwiązać własne konflikty poprzez analizę nieświadomych myśli, uczuć i motywacji, za pomocą takich metod jak m.in. analiza wolnych skojarzeń. Kolejnym charakterystycznym elementem koncepcji Freuda był nacisk na znaczenie doświadczeń dziecięcych w kształtowaniu osobowości.

Teoria fenomenologiczna (fenomenologia) podkreśla znaczenie subiektywnego doświadczania rzeczywistości oraz ludzkiego dążenia do zrealizowania własnego potencjału tzw. (samoaktualizacji), jako głównych elementów określających osobowość. Ta optymistyczna koncepcja zakłada, że ludzie mają wrodzoną tendencję ku dobroci, miłości i twórczości, a ich podstawową siłą napędową jest dążenie do samospełnienia. Carl Rogers, którego imię najczęściej pojawia się w kontekście tej teorii, postrzegał autentyczne doświadczanie siebie samego jako podstawowy składnik rozwoju osobistego i dobrostanu jednostki. Autor ten zakładał, że obraz tego kim jesteśmy może ulec zniekształceniu jeśli ważne osoby w naszym otoczeniu odnoszą się do nas pozytywnie, w sytuacji wymagającej od nas stłumienia autentycznych uczuć (co tym samym wzmacnia to tłumienie). Innymi słowy osoba może odnieść wrażenie, że: „aby być aprobowanym nie mogę być do końca sobą”. Rogers stworzył tzw. „terapię skoncentrowaną na kliencie”, która zakładała stałe okazywanie empatii i bezwarunkowej akceptacji dla klienta, by wspierać jego naturalną tendencję do zachowania się zgodnie z jego prawdziwymi potrzebami, myślami i uczuciami.

Teoria behawioralna postrzega osobowość jako zestaw wyuczonych zachowań, uzyskanych w toku dotychczasowych doświadczeń w mechanizmie warunkowania klasycznego (Pawłowowskiego) i instrumentalnego (Skinnerowskiego), oraz ukształtowanych poprzez wzmocnienia w postaci nagród i kar. Współcześnie teorię behawioralną często łączy się z poznawczą (teoria poznawczo–behawioralna), uwzględniając rolę tzw. procesów poznawczych (jak pamięć, uwaga, koncentracja) w uczeniu się. Zwolennicy tej ostatniej teorii badają nie tylko „zachowania wyuczone”, ale także ludzkie oczekiwania, przekonania na temat siebie, innych i świata. Przykładem tego jak procesy poznawcze mogą wpływać na ludzkie zachowanie jest tzw. poczucie umiejscowienia kontroli według Juliana Rottera. Ludzi możemy podzielić na posiadających bardziej wewnętrzne lub bardziej zewnętrzne poczucie umiejscowienia kontroli. Osoby z „wewnętrzną kontrolą” czują, że to oni panują nad biegiem wydarzeń, podczas gdy ludzie z „kontrolą zewnętrzną” czują, że nie mają większego wpływu na okoliczności. Innym przykładem jest tzw. poczucie samoskuteczności Alberta Bandury. Zakłada ono, że ludzie „uczą się myśleć o sobie jako o bardziej lub mniej skutecznych”, co w bardzo istotny sposób wpływa na ich funkcjonowanie.

Ostatnie dziesięciolecia charakteryzują się intensywnym rozwojem badań nad osobowością i psychologią człowieka. Obecnie to są nie tylko studia kliniczne, gdyż dysponujemy coraz doskonalszymi metodami badań neurofizjologicznych i neuroobrazowych (neuroscience). Wyniki tych prac przekładają się na lepsze rozumienie psychiki człowieka oraz mechanizmów powstawania zaburzeń, a tym samym wpływają na poprawę metod diagnostycznych i terapeutycznych jakimi dysponuje psycholog, psychoterapeuta czy psychiatra.

 

Opracował: mgr Grzegorz Mączka na podstawie: The Gale Encyclopedia of Psychology 2nd edition, Gale Group 2001